KOLEJNA ZMIANA

Dobry składacz ręczny mógł złożyć w wierszowniku 1500 liter na godzinę, natomiast „żelazny pomocnik” Mergenthale- ra odlewał i składał w tym czasie pięć tysięcy znaków.Kolejna zmiana w drukarstwie kończąca „erę ołowiu” (ze stopu, którego podstawowym składnikiem był ołów, odlewano wiersze), zaczęła się po II wojnie światowej, kiedy zastosowano tak zwany zimny skład. Odlewanie czcionek zastąpiła metoda fotoskładu, czy­li fotografowanie znaków. Można było nie tylko błyskawicznie dru­kować, ale i przygotować materiał drukarski.Pierwszym krokiem w nową epokę drukarską, a zarazem zwiastu­nem zerwania z tradycją, było wprowadzenie druku offsetowego. W odróżnieniu od druku wypukłego, jaki wynalazł Gutenberg, offset używa płaskiej powierzchni formy drukującej. Technika ta jest po­chodną druku znaczków pocztowych metodą litograficzną, którą około 1798 roku wynalazł Alois Senefelder. Używa się w niej kamie­nia litograficznego, na którym wykonywany jest rysunek. Jeśli ka­mień zastąpimy płytą metalową (lub z innego materiału) o specjalnej powierzchni i analogicznych właściwościach, a następnie ową płytę z naniesionym już tekstem lub rysunkiem założymy na walec rotacyj­nej maszyny drukarskiej, wówczas można już przenosić – choć nie bezpośrednio – lecz za pomocą gumowego walca, wzór drukowy na arkusze lub role papieru. Offset nie wymaga składania i odlewania czcionek, a jedynie przygo­towania płaskiej formy – płyty. Robi się to bądź bezpośrednio pisząc na matrycach, bądź też metodą kserograficzną, poprzez tworzenie obrazu drukowanego na płycie pokrytej materiałem światłoczułym i następnie jej wywoływanie.

PIERWSZY WAŻNY WYNALAZEK

Pierwszym ważnym wynalazkiem było skonstruowanie przez Frie­dricha Kóniga maszyny do druku z form płaskich napędzanej parą. W 1814 roku zastosowano ją do drukowania londyńskiego dziennika „The Times”. W 1848 roku skonstruowano dla tego pisma maszynę rotacyjną, która drukowała z cylindrycznej formy drukarskiej. Papier z roli przesuwał się między walcami, był zadrukowywany w sposób ciągły, co pozwoliło na ogromne przyspieszenie druku, a tym samym na znaczne zwiększenie nakładów gazet codziennych.Tak zaczynała się era prasy masowej. Już w 1826 roku na maszynie płaskiej w ciągu godziny drukowano tyle arkuszy, co ośmiu drukarzy na czterech ręcznych prasach. Maszyna rotacyjna miała wydajność osiem tysięcy arkuszy na godzinę, siedem razy więcej niż tradycyjna prasa płaska.Prasa rotacyjna pozwalała wprawdzie na drukowanie gazet w ma­sowych nakładach, lecz nadal ręcznie dobierano czcionki i składano strony, czyli przygotowywano matryce drukarskie. Na jednego druka­rza przypadało niekiedy sześciu i więcej składaczy. Przełom w tej dziedzinie nastąpił dopiero w drugiej połowie XIX wieku.W lipcu 1886 roku w drukarni gazety „The New York Tribune” za­instalowano nową maszynę zecerską, którą skonstruował Ottmar Mergenthaler. Była to maszyna do składania matryc i odlewania z nich całych wierszy. Okrzyk wydawcy zachwyconego działaniem urządzenia – A line of types! (linijka czcionek) – dał nazwę tej ma­szynie: linotyp.

PIERWSZE AGENCJE PRASOWE

Pierwsze agencje prasowe powstały w Europie. Słynną do dziś bry­tyjską agencję Reutera założył w 1849 roku Julius Reuter z Kassel, któ­ry przybył do Londynu przez Paryż. Agencja francuska (poprzedniczka AFP 1’Agence France-Presse) została założona w 1835 przez Charlesa- Louisa Havasa. Wkrótce dołączyły do nich dwie agencje w Stanach Zjednoczonych – American Press oraz United Press International.Ponieważ zadaniem agencji prasowych było dostarczanie serwi­sów informacyjnych dla pism o różnym profilu i orientacji politycz­nej, dziennikarzy musiał cechować jak największy obiektywizm (bezstronność lub wielostronność opisu) oraz zwięzłość. Ten ostatni wymóg był podyktowany kosztami przekazywania informacji za po­mocą telegrafu. Zatem pisano krótko, bez zbędnych przymiotników. Narodził się styl zwany telegraficznym. Agencja dostarczała fakty, a komentarze pisano w redakcjach, w zależności od ich profilu oraz sympatii politycznych.Chociaż pierwsze drukowane książki były wielokrotnie tańsze od ręcznie przepisywanych, to ich wykonanie jeszcze długo było pra­cochłonne i powolne. Nic dziwnego, że aż do końca XVIII wieku na­kład rzadko przekraczał liczbę trzech tysięcy egzemplarzy. Dopiero w XIX wieku seria wynalazków zrewolucjonizowała technikę drukar­ską, która niemal nie zmieniła się od czasów Gutenberga.

GŁÓWNE CECHY

Głównymi cechami dziewiętnastowiecznej gazety codziennej była formalna niezależność od państwa i wąskich interesów grupowych; uznanie jej za poważną instytucję życia politycznego i społecznego (szczególnie jako samozwańczy głos „interesu narodowego” oraz in­strument kształtowania opinii publicznej), wysoko rozwinięta świadomość społecznej i etycznej odpowiedzialności, a także rozwój profesji dziennikarskiej nastawionej na obiektywny opis wydarzeń.Cechy te reprezentował w najwyższym stopniu słynny londyński „The Times”. Ten model dziennika do dzisiaj jest uznawany za stan­dard zawodowy i wykorzystywany do krytyki pism nadmiernie sen­sacyjnych lub nadmiernie partyjnych. „The Times” był zawsze dziennikiem elitarnym.Obok udoskonaleń technicznych, dla umasowienia prasy istotne były innowacje społeczne, wśród nich powstanie swoistych fabryk in­formacji – agencji prasowych. Początkowo redaktorami gazet byli drukarze – taki obraz odnajdziemy w dawnych westernach z akcją gdzieś w małym miasteczku na zachodzie Ameryki. Lokalna gazetka była dziełem redaktora, reportera, drukarza i kolportera w jednej osobie. Informacji dostarczali podróżni, przejezdni, listy od znajo­mych, plotki i wieści sąsiedzkie, itp. Poprawa poziomu dziennikarstwa wymagała uzyskania wiadomo­ści z wszechstronniejszych i rzetelniejszych źródeł – narodziła się idea agencji prasowej, -wyspecjalizowanej instytucji zbierania infor­macji na użytek redakcji prasowych. A więc redakcja stawała się przekaźnikiem informacji pochodzących od innej instytucji.

NOWOCZESNA GAZETA

Nowoczesna gazeta komercyjna podporządkowywała kształt edytor­ski nowej formie organizacji, redakcji prasowej, zalążku sfery medialnej. Jej rozwój może być uznany za ważny punkt zwrotny w historii ludzko­ści – oferowała usługę informacyjną anonimowym odbiorcom, przesta­jąc być instrumentem propagandy w rękach władzy. W tym sensie gaze­ta była innowacją kulturową – wynalazkiem nowej formy literackiej, społecznej i kulturowej, nawet jeśli początkowo nie tak ją postrzegano. Jej odmienność, w porównaniu z innymi formami piśmienniczymi, np. książką, kryła się w indywidualizmie, orientacji na ukazywanie rzeczy­wistości, świeckim charakterze oraz zaspokajaniu potrzeb nowych warstw społecznych: miejskich przedsiębiorców i inteligencji. Nowość polegała nie tylko na technologii szybkiego druku czy sposobie regular­nego kolportażu (prenumerata), lecz głównie na dostosowaniu do nowych potrzeb społecznych w bardziej liberalnym klimacie politycz­nym. Historia gazet może być ujmowana w kategoriach postępu ekono­micznego i technologicznego oraz rosnącego stopnia swobody prasy. Władza kontrolowała dawniej prasę przez instytucję cenzury, natomiast gdy prasa stała się towarem, kontrolę sprawuje rynek. Po­czątkowo rządy stosowały głównie specjalne podatki wydawnicze, współczesna gazeta jako przedsiębiorstwo handlowe jest bardziej podatna na różne formy nacisku grup interesu oraz pośrednią kon­trolę ogłoszeniodawców.

 

CZWARTY STAN SPOŁECZNY

Dziennikarze zaczęli być określani jako „czwarty stan” społeczny, władcy opinii. Liberalne prawo prasowe w Rosji (ustawa prasowa z 1862 roku) umożliwiło zakładanie nowych tytułów i zwiększało zakres ich swo­body ale na ziemiach polskich sytuacja pogorszyła się po wybuchu powstania styczniowego. Od narodzin prasa polityczna była rzeczywistym lub potencjalnym przeciwnikiem władz, zwłaszcza we własnym mniemaniu. Walka o swobodę publikowania jest elementem szerszej walki o wolność, o prawa człowieka i demokrację. Głośne epizody z dziejów prasy uka­zują okrutne prześladowania nieprawomyślnych wydawców i dzienni­karzy. Jeszcze dzisiaj gloryfikuje się wywrotową rolę prasy podziemnej, którą zresztą władza potwierdzała ścigając drukarzy i redaktorów. Jed­nak w normalnych czasach prasa zwykle ulega dominującym siłom politycznym i ekonomicznym, choć może demonstrować swą niezależ­ność od partii politycznych i administracji państwowej. Początek XX wieku był czasem dalszego rozwoju prasy informacyjnej. Przed 1914 rokiem Kraków zdystansował Lwów pod względem liczby tytułów, w okresie międzywojennym wychodził tam masowo czytany „Ilustrowany Kurier Codzienny”, w skrócie IKC. Był to okres narodzin prasy popularnej, która przyjmowała formę i treści prasy komercyjnej.

PRASA EMIGRACJI

Obca cenzura zmuszała Polaków do szukania sposobów unikania kontroli zaborców. Pierwsze tytuły konspiracyjne ukazały się w 1861 roku. Zjawisko to osiągnęło apogeum w chwili wybuchu powstania styczniowego (1863), kiedy to drukowano 23 tajne i 35 oficjalnych tytułów. Ogółem – przed i w trakcie powstania – ukazało się około 60 pism, a niektóre z nich osiągnęły stosunkowo wysokie nakłady (do 10 tysięcy egzemplarzy).Prasa emigracji postyczniowej była już mniej liczna i mniej znaczą­ca niż wydawana po powstaniu listopadowym. Emigracja ekonomicz­na, której efektem było powstanie w końcu XIX wieku skupisk polskich poza krajem, sprzyjała tworzeniu prasy polonijnej przeciwstawiającej się wynarodowieniu i pełniącej ważkie funkcje kulturalne.Jednym ze sposobów obchodzenia cezury było publikowanie zakaza­nych książek zagranicą. Popularną praktyką w zaborze rosyjskim, zwłaszcza po powstaniu listopadowym (29 XI 1830-X 1831), było szmuglowanie patriotycznych książek i ulotek początkowo z Francji, a następnie z zaboru austriackiego, w którym cenzura złagodniała. Ważniejszymi ośrodkami wydawniczymi były Lwów, Kraków, Poznań .Ukazujący się w latach 1851-56 „Dziennik Warszawski” był gazetą informacyjną torującą drogę do nowoczesnego dziennikarstwa. W drugiej połowie XIX wieku prasa polska uległa widocznej profe­sjonalizacji. Prasa stronnictw i partii politycznych stała się środkiem wyrażania i zarazem kształtowania opinii publicznej.

WEWNĘTRZNA SŁABOŚĆ

Wewnętrzna słabość Polski została, niestety, wykorzystana przez władców krajów sąsiedzkich. Przez następne 123 lata Polacy byli poddanymi autokratycznych rządów Niemiec, Austrii i Rosji. Prasa oficjalna była dokładnie kontrolowana przez zaborców.Rozbiory zahamowały rozwój prasy. Jednak mimo ostrej cenzury państw zaborczych wydawano polskie dzienniki. W XIX wieku obok konserwatywnej „Gazety Warszawskiej” oraz „Gazety Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego” ukazywała się „Gazeta Codzienna Na­rodowa i Obca oraz „Kurier Warszawski” (nakład do 2 tysięcy egzem­plarzy). W Warszawie wychodziły także periodyki o charakterze kultu- ralno-naukowym („Pamiętnik Warszawski”, „Dziennik Warszawski”). W każdym z zaborów warunki prawne i polityczne wydawania ksią­żek i gazet były odmienne. We wszystkich wymagano, aby każdą pu­blikację przedłożyć cenzorom. Cenzura zaborców była rygorystyczna, choć niekonsekwentna i stosowana w mało inteligentny sposób. Polityka i praktyka kontroli prasy w zależności od zmian w sytuacji politycznej w każdym z krajów okupujących Polskę była surowsza lub bardziej liberalna; najsurowsza w zaborze rosyjskim. Czasami, jak po przegranym powstaniu styczniowym z 1863 roku, rosyjska cenzu­ra na terenach polskich ulegała zaostrzeniu, gdy w tym samym cza­sie w samej Rosji została zliberalizowana.

DZIAŁALNOŚĆ PRASOWA

W prasie publikowanej przez monarchę lub rząd, obok wskazanych cech ujawniała się funkcja polityczna – gazeta była głosem władzy i instrumentem państwa.Wśród krajów wschodnioeuropejskich Polska ma najdłuższą histo­rię dziennikarstwa. Nieperiodyczne gazety ulotne były wydawane w Rzeczypospolitej pod rozmaitymi tytułami od początku XVI wieku, najpierw w języku niemieckim i łacińskim; w języku polskim praw­dopodobnie od 1550 roku. Zawierały opisy wydarzeń budzących po­wszechne zainteresowanie.Pierwsza polska gazeta „Merkuriusz Polski” powstała w Krakowie w 1661 roku. Sekretarz króla, redaktor i wydawca Hieronim Pinocci nadał jej charakter oficjalnej publikacji. Reprezentowała program re­form umacniających władzę królewską. Jednak mimo prominent­nych protektorów, gazeta zniknęła po kilku numerach. Kolejny polski periodyk „Nowiny Polskie” ukazał się dopiero w 1729 roku. W tym samym roku gazeta zmieniła nazwę na „Kurier Polski z Uprzywilejo­wanymi Wiadomościami z Cudzych Krajów”. Na mocy przywileju królewskiego wydawca – zakon pijarów – otrzymał monopol na dru­kowanie gazet, czasopismo to ukazywało się do roku 1790.W ostatnim dziesięcioleciu XVIII wieku, w okresie Sejmu Wielkie­go ukazywały się niezależne gazety polityczne. Krótki okres wolnej ożywionej działalności prasowej był możliwy z powodu dezorgani­zacji systemu politycznego – władze centralne nie mogły sprawować efektywnej kontroli nad życiem publicznym.

PRASA JAKO ŹRÓDŁO INFORMACJI

Rozszerzenie zasięgu gazety poza krąg wąskiej elity, dotarcie ze sło­wem drukowanym do mas opierało się na udoskonalonej technice dru­ku, upowszechnieniu sztuki czytania, demokratyzacji szkolnictwa oraz dochodach z reklam prasowych. Do technicznych możliwości słowa drukowanego, tzn. jednoczesnego zwracania się do wielkiej rzeszy czy­telników, dodane zostały możliwości społeczne – regularność wydawa­nia, która kształtuje nawyk systematycznego korzystania, a tym samym trwałość i intensywność kontaktu z czytelnikiem oraz zróżnicowanie treści, co z kolei poszerza krąg czytelników i zakres oddziaływania pra­sy. Gazeta (słowo pochodzenia włoskiego, gazetta to mała moneta z wi­zerunkiem sroki \gazza – sroka], którą płacono za jeden egzemplarz) jest periodykiem ukazującym się regularnie. Wymaga zatem systematyczne­go zbierania wiadomości oraz zapewnienia nie tylko ich druku, ale dostarczania go w standaryzowanej formie codziennie lub niemal codziennie do czytelników-prenumeratorów. Co więcej, to właśnie ga­zeta, a nie książka, zapoczątkowała erę masowej regularnej dystrybucji standardowych towarów. Dlatego prasę uznaje się za nowy typ środka komunikowania – pierwszy z serii mediów komunikowania masowego. Siedemnastowiecznej gazety nie identyfikowano jeszcze z zespołem redakcyjnym, gdyż była zwykłą kompilacją wiadomości tworzoną przez drukarza-wy dawcę. Jednak nawet pierwsze gazety wykształciły cechy gatunkowe prasy: regularne ukazywanie się, nastawienie ko­mercyjne (pisma na sprzedaż, reklama), realizacja wielu celów (infor­macji, kroniki, ogłoszeń i reklamy, rozrywki i plotek) oraz publiczny jawny charakter.