INSTRUMENT WŁADZY SPOŁECZNEJ

Media to jeden z instrumentów władzy społecznej, narzędzie kontroli, zarządzania społecznego, mobilizacji i pobudzania in­nowacyjności; mogą być substytutem siły fizycznej lub zachęt materialnych;stymulują rozwój cywilizacji zarówno w jej aspekcie symbolicz­nym, artystycznym, jak obyczajowym i normatywnym, promują no­we wydarzenia, np. w sztuce, modzie i obyczajach;środki masowe są dominującym źródłem kształtowania indywidu­alnej wyobraźni rzesz odbiorców, czyli praktycznie całego społe­czeństwa;tworzą ważny i nieustannie rozwijający się sektor życia zbiorowego, nowy rodzaj działalności gospodarczej (niekiedy mówi się o „prze­myśle informacji”, „przemyśle rozrywkowym” lub show-biznesie). Dostarczają pracy różnym specjalistom, wytwarzają poszukiwane produkty kultury, są wielkimi instytucjami, które wykształciły swe wewnętrzne zasady działania, a zarazem są powiązane z wieloma innymi instytucjamiMedia masowe i ich przekazy bywają postrzegane i określane me­taforycznie jako:okno na wydarzenia i przeżycia innych, które rozszerza ludzkie do­znania i widzenie świata, umożliwia poznanie tego, co się dzieje w świecie;zwierciadło wydarzeń zakładające odbicie (choć niekiedy ze znie­kształceniem obrazu) rzeczywistości, którego kąt i kierunek jest określany przez dysponentów mediów, zatem jesteśmy ograniczeni w tym, co widzimy;filtr selekcjonujący, przybliżający pewne wydarzenia, eliminujący inne;drogowskaz, przewodnik, interpretator wskazujący sposób i wydo­bywający sens z wydarzeń, które są zaskakujące zdumiewające, izo­lowane, sporadyczne;forum lub scena prezentacji informacji i idei dająca możliwość publicznej debaty;ekran, co podkreśla, iż media dostarczając selektywnych informa­cji mogą oddzielać nas od rzeczywistości, uprawiać polityczną pro­pagandę.

DYSPONENT ŚRODKÓW PRZEKAZU

Jednak to nie on jest dysponentem środka przekazu – media są zawsze wykorzystywane przez tych, któ­rzy  posiadają dla zysku, kształtowania własnej pozycji oraz umoc­nienia aktualnego porządku społecznego czy politycznego (jeśli jest to w ich interesie). Zatem nowoczesne media nie muszą wcale upo­wszechniać nowoczesnych, zróżnicowanych wartości i treści. Prze­ciwnie, wiele badań i analiz wskazuje, że centralizacja władzy w sfe­rze komunikowania i mediów (powstawanie wielkich międzynaro­dowych konglomeratów medialnych) i ich zdominowanie przez ko­mercjalną lub polityczną ideologię ogranicza pluralizm opinii spo­łecznych, a więc umacnia polityczny i społeczny status quoMedia masowe są nie tylko liczne (liczbę czasopism podaje się zwykle w dziesiątkach tysięcy), systematycznie działające (radio na­daje swe programy niemal całą dobę), masowo odbierane (w godzi­nach wieczornego szczytu przy telewizorach zasiada więcej niż połowa mieszkańców każdego kraju), ale przez swój zasięg, regular­ność i powtarzalność tworzą podstawowy system informacyjny współczesnego społeczeństwa. W tej funkcji pełnią ważną rolę spo­łeczną, którą można scharakteryzować następująco: stanowią forum, na którym sprawy powszechne, zarówno narodo­we jak i międzynarodowe, mogą być publicznie prezentowane i roz­trząsane.

PROCES KOMUNIKOWANIA

Proces komunikowania masowego ma niepełne sprzężenie zwrotne ogranicza się bowiem do akceptacji bądź odrzucenia przekazu. Oznacza to, że komunikaty rozpowszechniane przez centrum (wiel­kiego nadawcę) adresowane są do licznych odbiorców, którzy gene­ralnie nie mają możliwości odpowiedzi za pomocą tego samego medium, wyrażenia swych opinii i interpretacji przesyłanych im tre­ści. Odbiorcy mogą jedynie aprobować lub nie, pasywnie przyjmując informacje lub je odrzucając. Dlatego np. telewizyjni prezenterzy w trosce o oglądalność apelują: „Zostańcie Państwo z nami”. Widow­nia telewizyjna ten apel przyjmuje w milczeniu, nie mogąc ani dzię­kować oklaskami, ani wyrazić gwizdami dezaprobaty.W całej historii ludzkości środki komunikowania były istotnymi na­rzędziami wywierania społecznego wpływu: sztuka dramatyczna i aktorska, literatura i poezja, a nawet komedia i wodewil nie tylko utrwalały i przekazywały społeczne wyobrażenia o ludzkich charak­terach, obyczajach, bohaterach, ale także je tworzyły i konkretyzowa­ły. Nowoczesne dziennikarstwo czyni to samo, ale wszechstronniej i skuteczniej. Rewolucyjne zmiany w systemie komunikowania, jakie wywołały media audiowizualne, szczególnie telewizja, dodatkowo wzmocniły siłę komunikowania medialnego.Niegdyś gawędziarz mógł dotrzeć ze swymi opowieściami do kil­kudziesięciu, kilkuset, co najwyżej kilku tysięcy słuchaczy. Dziś ten sam gawędziarz przed mikrofonem lub kamerą może dotrzeć do mi­lionów nie tylko w swoim kraju.

WSZELKIE ŚRODKI TECHNICZNE

Jeśli za­tem media to wszelkie środki techniczne przenoszenia informacji w czasie i przestrzeni, a więc np. telefon, to media w społecznym sensie są instytucjami (prasa, radio i telewizja), które pośredniczą, selekcjonują i tworzą przekazy medialne. Termin „media masowe” (mass media) odnosi się zatem do instytucji i technik tworzenia i przekazywania jednakowych treści wielkim oraz rozproszonym zbiorowościom odbiorców. Do mediów masowych oprócz prasy, radia, telewizji zalicza się tak­że plakat, film oraz płyty gramofonowe. Obok przedstawionego powyżej technicznego charakteru mediów jako przekaźników infor­macji, termin ten obejmuje także instytucje produkujące specjalnego rodzaju przekazy: książki, dzienniki i czasopisma, filmy, programy radiowe i telewizyjne, portale internetowe. Właśnie te instytucje tra­dycyjnie nazywa się mediami masowymi, a od niedawna nieco mylą- co po prostu mediami. Godzi się zauważyć, że intuicyjnie nawiązuje się wówczas do XVII-wiecznego rozumienia słowa „medium” w od­niesieniu do prasy jako nośnika (a właściwie przekaźnika) reklamy. Gazeta była traktowana jako pośrednik między reklamodawcą a czy­telnikiem, pełniąc jakby funkcję słupa ogłoszeniowego. Gdy komunikowanie odbywa się za pomoeą mediów masowych, proces ten, choć zawiera wszystkie fazy komunikowania bezpośred­niego, z komunikowania interakcyjnego staje się jednokierunkowym. Nadawcami są branżowi komunikatorzy (decydenci, producenci, wy­dawcy), przekazy tworzą profesjonaliści (dziennikarze, reżyserzy, operatorzy), następnie są one transmitowane przez techniczny apa­rat transmisji, dystrybucji i odbioru.

UPOWSZECHNIENIE WYNALAZKÓW

Głównym problemem praktycznym telekomunikacji jest wierność przekazu sygnałów, ale wierność zapewniana tylko na poziomie do­kładności technicznej. W telekomunikacji szum techniczny to fizycz­ne zakłócenia przekazu. Natomiast w komunikacji społecznej szum ma charakter semantyczny i polega na błędnym zrozumieniu nawet wiernie odebranego komunikatu. To nie trzaski w słuchawce telefonu uniemożliwiające rozumienie mowy, co złe, niezgodne i intencją nadawcy rozumienie jakiegoś zdania czy słowa. Mówiąc po ludzku, szum semantyczny to przekaz pełen niejasności, wieloznaczności, pustosłowia, przekaz mętny. Ograniczaniem takiego szumu seman­tycznego w tekstach zajmują się redaktorzy, a nie technicy. Jeszcze w XIX wieku prasa drukowana była jedynym środkiem co­dziennego rozpowszechniania informacji, zatem jej właściwości ogólne i specyficzne – utożsamiano z komunikowaniem na skalę masową. Pojęcie prasy okazało się jednak niewystarczające, gdy w XX wieku, dzięki wynalazkom technicznym powstały media elek­troniczne – radio i telewizja, czyli nowe środki masowego przekazu. Gdy upowszechniły się te wynalazki masowej dystrybucji informa­cji, zaczęto dostrzegać ich cechy wspólne. Ukuto wówczas – w la­tach 40. XX wieku w Stanach Zjednoczonych, które jako pierwsze wkroczyły w erę środków masowych – neologizm mass media, do ła­cińskiego terminu media (środki) dołączając określenie „masowe”, aby podkreślić, iż ich główną cechą jest masowość odbioru.

MODEL PRZEKAZU INFORMACJI

Model Shannona operuje natomiast ważnymi pojęciami pojemności i przepustowości kanału oraz kodu, a teoria wprowadza precyzyjną miarę informacji oraz fundamentalną jej jednostkę – bit.Według Shannona proces komunikacji rozpoczyna źródło informa­cji (nadawca) tworząc przekaz. Następnie przekaz jest przekształco­ny w sygnał przez nadajnik dostosowany do kanału prowadzącego do odbiornika, który z kolei odtwarza (dekoduje) przekaz. I taki prze­kaz otrzymuje adresat. Sygnał jest podatny na zakłócenia (szum). Ko­munikowanie może być podzielone na osiem elementów, z których:źródło jest twórcą aktu komunikacji;jest treścią komunikacji – informacją;koder (nadajnik) przetwarza informację w formę, która nie jest bezpośrednio rozumiana;kanał jest medium lub systemem transmisyjnym używanym w ce­lu przekazu sygnału z jednego miejsca do innego;dekoder (odbiornik) odwraca proces kodowania;odbiorca jest adresatem komunikacji;sprzężenie zwrotne między źródłem a odbiorcą służy do regulacji wymiany informacji;szum jest niepożądanym zniekształceniem, które może zakłócać wymianę informacji.

 

PODKREŚLENIE RÓŻNIC

Ten podział podkreśla różnice między technologiami medialnymi zorientowanymi na dystrybucję, transmisję, przekaz (informacji, wie­dzy, sztuki) a nastawionymi na ekspresję, wyrażanie (tworzenie no­wych form i treści przekazów). Niekiedy jedno medium ma cechy obu, na przykład SMS (Short Message Service, krótka wiadomość tekstowa) służy głównie powiadamianiu (w stylu depeszowym, pocz­tówkowym, itp.), chociaż dla wielu osób jest formą oryginalnej słow­nej ekspresji – układania bon motów, powiedzonek, żartów, itp. Aby lepiej zrozumieć proces komunikowania za pomocą mediów, należy określić naturę informacji. Informacja jest bowiem sensem ko­munikowania (komunikacji). W 1948 roku Claude Shannon opraco­wał matematyczną teorię informacji, która do dziś pozostaje modelem analizy procesu komunikowania. Odnosi się wprawdzie do transmi­sji sygnałów w układach technicznych (telefonu czy telegrafu), po­wstała bowiem w ośrodku badawczym amerykańskiego operatora telefonicznego, ma jednak wymiar ogólniejszy. Ambicją Shannona było stworzenie modelu na tyle abstrakcyjnego, aby stanowił podsta­wę ilościowej teorii informacji stosującej się do wszelkiej wymiany komunikatów tak między komputerami, jak i ludźmi. Ta ogólność mu­siała jednak zostać czymś zrekompensowana – Shannon uzyskał ją pomijając w modelu wszelkie zmienne lingwistyczne, psychologiczne i społeczne, które dotyczą znaczenia i treści, a nie ilościowej miary przekazu.

ISTOTNY PODZIAŁ MEDIÓW

Zwój, książka, zeszyt, ołówek, aparat fotograficzny, walkman, a obecnie telefon komórkowy – to są media mobilne. Kamienna tablica, płaskorzeźba, wi­traż, tradycyjny telefon, telewizor, radio są mediami stacjonarnymi.Istotny jest również podział mediów na narzędzia osobiste, należą­ce do jednego użytkownika (ołówek, papier, maszyna do pisania, komputer, aparat fotograficzny itp.), który z ich pomocą sam tworzy przekazy oraz na udostępniane przez operatora wielu użytkownikom (np. sieciowe: telefon czy internet), aby oni wypełnili je informacją- -treścią, a także na media, które nie tylko wymagają operatora, ale i profesjonalnych dostawców treści (kontentu). Ta trzecia kategoria obejmuje prasę, radio, telewizję, a więc środki przekazu, które w ję­zyku potocznym po prostu określamy jako media. W ich przypadku mówimy nie o użytkownikach, ale odbiorcach, a przekazy są produk­tem współdziałania personelu technicznego i merytorycznego (dzien­nikarzy, redaktorów, artystów).Każde nowe medium przekracza granice doświadczenia zmysło­wego osiągane przez wcześniejsze media skutkując przeobrażeniami i wzbogacaniem ludzkich doznań. Maciej Mrozowski proponuje po­dział mediów na trzy podstawowe kategorie:Środki wyrażania, do których należą wszelkie postacie zachowa­nia słownego i pozasłownego, a więc mowa, mimika, gesty itd.Środki rejestracji – narzędzia przystosowane do utrwalania okre­ślonych symbolicznych zachowań ludzkich. Należą tu proste instrumenty: ołówek, karta papieru oraz skomplikowane: magne­towid, odtwarzacz DVD (Digital Versatile/Video Disc), twardy dysk, serwer komputerowy.Środki transmisji, które obejmują instrumenty przesyłania, a także powielania zarejestrowanych symbolicznych zachowań ludzkich (radio, telewizja, druk), a także internet

POSTRZEGANIE LUDZKIE

Rozróż­nia się nośniki sygnałów elektrycznych (np. zmieniające się napięcie lub natężenie prądu), akustycznych (zmieniająca się częstotliwość dźwięku), optycznych (zmieniające się natężenie lub barwa światła). Fundamentalne znaczenie ma podział na sygnały analogowe i cyfro­we, o czym obszerniej w czwartej części książki. Postrzeganie ludzkie opiera się na zmysłach i na mediach. W tym aspekcie mówi się o kanałach – audialnych, wizualnych, zapacho­wych, dotykowych i smakowych. Przewód telefoniczny oraz fale ra­diowe nazywa się kanałami sygnału. Widać wyraźnie, że medium (głos), nośnik (fala) i kanał (przewód, częstotliwość) są wzajemnie powiązane.Naturalne, ludzkie środki komunikowania, jak mowa artykułowa­na, gestykulacja, mimika, itp., określane są jako środki prymarne (pierwotne). Służą zarówno ekspresji (wyrażaniu), jak i impresji (wpływaniu). Odgrywały i odgrywają podstawową rolę w życiu spo­łecznym i w kulturze. Odbiorcą jest przecież człowiek i jego aparat zmysłowy. Gdy bezpośrednie spotkanie osób jest utrudnione, pomoc­ne stają się media wtórne. Termin „medium” jest wówczas odnoszo­ny do technicznych urządzeń modyfikujących naturalne, biologiczne środki i formy przekazywania myśli. Pierwszymi mediami wtórnymi były symboliczne przedmioty (np. płaskorzeźby, rzeźby, malowidła, a nawet ubiory, pachnidła, itp.) oraz dźwięki tworzone za pomocą prostych instrumentów (muzyka). Można – za Paulem Levinsonem – dzielić media na stacjonarne i mo­bilne. Stacjonarne są nieprzenośne, zlokalizowane w konkretnym miej­scu. Media mobilne, inaczej poręczne, są ruchome i przenośne.

MEDIA A TERMINY POKREWNE

Widzenie na przykład wymaga – zdaniem średniowiecznych myślicieli – na­rządu, czyli oka, obiektu postrzeganego, oraz medium (w tym przy­padku oświetlenia i fal świetlnych). Medium biologiczno-fizycznym jest mowa oparta na głosie tworzącym fale dźwiękowe, które są no­śnikiem sygnałów słownych.Pośrednikami między zmysłami człowieka a światem zewnętrznym są fizyczne, materialne media, zależne od ludzkich zmysłów. Analo­gicznie, w XIX wieku mianem medium nazywano osobę podatną na wpływ hipnotyzera, a zwłaszcza uważaną przez spirytystów za zdolną do kontaktowania się z duchami zmarłych.Jednak dzisiaj termin „medium” ma znaczenie szczególne. Istnie­ją bowiem różnorodne sztuczne sposoby porozumiewania się ludzi, w tym specjalnie wytworzone techniki (środki), znoszące ogranicze­nia naturalnych środków przekazu. Przykładami takich środków mogą być alfabet Morse’a, sygnalizacja flagowa, telefon, radio, a także rylec, pędzel, dłuto, papirus, pergamin, papier, dyskietka, maszyna do pisania, maszyna drukarska, powielacz, kopiarka, ta­śma magnetofonowa, płyta kompaktowa, magnetofon, satelita tele­komunikacyjny i wiele, wiele innych. Podrzędnym wobec medium pojęciem jest „sygnał”, nośnik infor­macji umożliwiający przesyłanie jej na odległość lub w czasie (reje­stracja). Sygnał może przybierać formę umownego znaku (znak dro­gowy) lub wielkości fizycznej, której co najmniej jeden parametr (np. częstotliwość, amplituda) zależy od przesyłanej wiadomości.